Đứng trước 3 bao phân hữu cơ vi sinh, hữu cơ sinh học và hữu cơ khoáng, người trồng cà phê dễ phân vân vì loại nào cũng được giới thiệu nhiều công dụng. Vậy chọn loại nào cho vườn, và khi đổi sản phẩm thì cần điều chỉnh lượng phân đang dùng ra sao?
Để chọn dễ hơn, hãy xem vườn cần bổ sung hữu cơ cho đất, thêm một loại vi sinh, một chất sinh học hay cả dinh dưỡng đa lượng. Sau đó đối chiếu nhu cầu ấy với thành phần và hàm lượng trên bao. Cách đọc này giúp so sánh các sản phẩm bằng lượng thực tế đưa vào vườn, thay vì chỉ chọn theo tên nhóm.
Phân biệt 3 nhóm phân hữu cơ qua thành phần
Khác biệt chính nằm ở những thành phần được công bố cùng chất hữu cơ. Có thể bắt đầu từ bảng sau:
| Nhóm phân |
Thành phần cần chú ý khi đọc nhãn |
| Hữu cơ vi sinh | Chất hữu cơ và vi sinh vật có ích; xem loại vi sinh, mật độ, hạn dùng và cách bảo quản |
| Hữu cơ sinh học | Chất hữu cơ và chất sinh học; xem chất nào được công bố, hàm lượng và đơn vị tính |
| Hữu cơ khoáng | Chất hữu cơ và dinh dưỡng đa lượng; đọc hàm lượng đạm, lân, kali được công bố để tính cùng các nguồn phân khác |
Trên nhãn, hữu cơ khoáng còn có thể được ghi là hữu cơ-đa lượng. Một số sản phẩm có thêm chất sinh học, vi sinh hoặc trung, vi lượng. Vì vậy, sau khi xem tên nhóm, hãy đọc tiếp bảng chỉ tiêu: phần dinh dưỡng cần được cộng vào kế hoạch bón, còn vi sinh sống cần được bảo quản và sử dụng đúng điều kiện ghi trên bao.
Phân hữu cơ vi sinh: Chọn theo vi sinh và mục tiêu sử dụng
Ở nhóm này, ngoài hàm lượng hữu cơ, cần xem vi sinh vật nào có trong thành phẩm. Có loại được dùng để hỗ trợ phân giải hữu cơ, có loại hỗ trợ chuyển hóa dinh dưỡng. Muốn tìm đúng sản phẩm cho một việc cụ thể, hãy đọc chức năng được công bố và hướng dẫn sử dụng của sản phẩm đó.
Khi cầm một bao phân, nên kiểm tra lần lượt:
- Loại vi sinh nào được công bố và dùng cho mục tiêu gì.
- Mật độ của từng loại, cùng đơn vị ghi trên nhãn.
- Ngày sản xuất, hạn dùng, số lô và điều kiện bảo quản.
- Liều, thời điểm và cách bón phù hợp với cây trồng.
Mật độ thường được ghi bằng CFU/g hoặc CFU/ml. CFU biểu thị số đơn vị vi sinh có khả năng hình thành khuẩn lạc trong điều kiện thử nghiệm; con số này mô tả mật độ vi sinh, khác với tỷ lệ phần trăm hữu cơ hay dinh dưỡng.
Với nấm rễ cộng sinh, nhãn có thể dùng IP/g, thể hiện số đơn vị có khả năng tạo cộng sinh với rễ trên mỗi gam. Khi so sánh mật độ, cần đối chiếu cùng loại vi sinh và cùng đơn vị.
Khi đã chọn đúng loại vi sinh, hãy kiểm tra đất trước khi bón. Đất quá khô cần được bổ sung ẩm; đất úng phải được thoát nước để chế phẩm có điều kiện hoạt động. Nếu còn phân vân giữa các chức năng, có thể xem thêm các nhóm vi sinh trong nông nghiệp rồi đối chiếu với mục tiêu chăm sóc của lô.
Với phân được giới thiệu là đã dùng men trong lúc ủ, hãy tìm thêm thông tin vi sinh của thành phẩm bán ra: loại nào, mật độ bao nhiêu và còn trong hạn sử dụng không. Đây là những thông tin cần để chọn phân hữu cơ vi sinh.
Nếu mua một gói chế phẩm riêng để phối với phân chuồng, dùng liều trên nhãn của gói đó. Lượng hữu cơ đưa vào đất được tính từ phần phân chuồng, dựa vào hàm lượng công bố hoặc kết quả phân tích.
Phân hữu cơ sinh học: Xem chất nào và hàm lượng bao nhiêu
Với hữu cơ sinh học, phần cần đọc tiếp sau chất hữu cơ là các chất sinh học được công bố, chẳng hạn axit humic, axit fulvic, axit amin hoặc chất khác tùy sản phẩm. Mỗi thành phần có hàm lượng và cách dùng riêng. Nếu mục tiêu là bổ sung humic, hãy tìm đúng chỉ tiêu humic; nếu cần amino acid, xem phần axit amin trên nhãn.
Sau phần humic, fulvic hoặc axit amin, hãy kiểm tra xem bảng chỉ tiêu có nêu thêm vi sinh sống không. Nếu có, cần đọc cả tên và mật độ của vi sinh đó để chọn cách bảo quản, phối hợp và bón. Nhờ vậy, sẽ phân biệt được sản phẩm chỉ công bố chất sinh học với loại có thêm vi sinh.
Ví dụ, 2 bao cùng mang tên hữu cơ sinh học nhưng khác hàm lượng hữu cơ và humic sẽ đưa vào vườn những lượng chất khác nhau khi bón cùng số kilôgam. Nếu đang cân nhắc humic và fulvic, có thể xem phần phân biệt fulvic với humic rồi đối chiếu lại thành phần của sản phẩm định mua.
Ngoài các chất sinh học, hãy đọc tiếp phần dinh dưỡng. Chỉ tiêu N, P₂O₅, K₂O hoặc trung, vi lượng có hàm lượng rõ ràng mới giúp tính được lượng đóng góp vào đợt bón. Khi phần nào chưa có thông tin cụ thể, cần làm rõ với nhà sản xuất trước khi đưa vào phép tính cân đối phân.
Phân hữu cơ khoáng: Tính cả hữu cơ và phần dinh dưỡng đa lượng
Hữu cơ khoáng cung cấp chất hữu cơ cùng một hoặc nhiều chất dinh dưỡng đa lượng. Vì vậy, khi đưa sản phẩm vào lịch chăm sóc, cần tính cả phần hữu cơ lẫn phần đạm, lân, kali được công bố. Đây là bước dễ bỏ sót khi vẫn xem sản phẩm này như một nguồn hữu cơ đơn thuần.
Lấy một sản phẩm giả định có chất hữu cơ 30%, đạm tổng số 5%, lân hữu hiệu 3% quy theo P₂O₅ và kali hữu hiệu 3% quy theo K₂O. Giả sử các tỷ lệ đều tính theo khối lượng sản phẩm đem bón, dùng 1.000 kg sẽ đưa vào các lượng sau:
| Chỉ tiêu trên sản phẩm giả định |
Lượng trong 1.000 kg |
| Chất hữu cơ: 30% | 300 kg chất hữu cơ |
| Đạm tổng số: 5% N | 50 kg N |
| Lân hữu hiệu: 3% P₂O₅ | 30 kg P₂O₅ |
| Kali hữu hiệu: 3% K₂O | 30 kg K₂O |
Mức 1.000 kg được chọn để minh họa phép tính; lượng bón cho một vườn phải xác định theo diện tích, nhu cầu và hướng dẫn của sản phẩm. Trong ví dụ này, nếu giữ nguyên lịch phân cũ, vườn sẽ nhận thêm 50 kg N, 30 kg P₂O₅ và 30 kg K₂O. Những lượng này cần được cộng vào kế hoạch trước khi quyết định các đợt phân tiếp theo.
Khi chia các đợt bón đạm, hãy xem sản phẩm chứa N ở những dạng nào. Phần N gắn trong hữu cơ được chuyển dần sang dạng cây sử dụng được nhờ phân giải, nên cần xét khả năng cung cấp của nguồn này cùng với giai đoạn cây để xếp lịch bổ sung. Có thể ghép các nguồn vào cùng kế hoạch theo cách cân đối phân hữu cơ và vô cơ cho cà phê.
Với vườn cà phê, chọn nhóm nào cho từng nhu cầu?
Sau khi đọc thành phần, hãy quay lại mục tiêu của đợt chăm sóc. Vườn cần thêm hữu cơ cho đất sẽ có cách chọn khác vườn đang cần bổ sung dinh dưỡng cho giai đoạn nuôi trái. Có thể đối chiếu theo những tình huống sau:
| Nhu cầu của vườn |
Thông tin nên ưu tiên |
| Bổ sung hữu cơ cho đất | Lượng hữu cơ thực tế đưa vào, chất lượng nguyên liệu và chi phí theo lượng bón cho vườn |
| Bổ sung vi sinh có chức năng cụ thể | Loại vi sinh, mật độ, cây trồng và điều kiện sử dụng phù hợp |
| Bổ sung humic, fulvic hoặc axit amin | Đúng tên chỉ tiêu, hàm lượng, đơn vị và lượng sản phẩm dự kiến dùng |
| Bổ sung hữu cơ cùng một phần NPK | Lượng hữu cơ và đạm, lân, kali đóng góp; điều chỉnh cùng các nguồn phân khác |
| Cây đang vàng lá, úng hoặc suy rễ | Kiểm tra đất, nước và rễ để xử lý nguyên nhân trước khi bố trí đợt bón |
Chẳng hạn, nếu kết quả phân tích đất cho thấy lân đã cao nhưng vườn vẫn cần thêm hữu cơ, nên tìm nguồn đưa vào ít lân hơn và tính lại các đợt phân lân riêng. Cách chọn dựa trên tình trạng này sẽ giúp hạn chế tích lũy thêm chất đã dư.
Với cây vàng lá sau mưa, việc cần làm trước là kiểm tra nước đọng và tình trạng rễ. Nếu có bệnh gây hại, cần xác định tác nhân và biện pháp xử lý thích hợp. Khi chọn vi sinh để hỗ trợ chăm sóc, hãy đối chiếu chức năng của sản phẩm với vấn đề đã xác định ở vườn.
So sánh 2 bao phân bằng lượng thực tế đưa vào vườn
Muốn so sánh, trước tiên cần đặt các hàm lượng về cùng chỉ tiêu và cơ sở khối lượng. Chất hữu cơ và cacbon hữu cơ (OC) là 2 chỉ tiêu khác nhau; nếu một bao ghi OC, hãy làm rõ cách quy đổi trước khi so với bao ghi chất hữu cơ. Đồng thời kiểm tra hàm lượng tính trên sản phẩm nguyên trạng hay trên chất khô.
Ví dụ để tính nhanh, giả sử 2 sản phẩm cùng công bố hàm lượng trên khối lượng đem bón. Với lượng 2 kg, loại chứa 20% hữu cơ đưa vào 0,4 kg hữu cơ, còn loại chứa 40% đưa vào 0,8 kg. Nếu hàm lượng được tính trên chất khô, cần xác định khối lượng khô sau khi trừ nước rồi mới nhân tỷ lệ.
Từ lượng sản phẩm dự kiến dùng, tính chi phí bằng số kilôgam cần mua nhân với giá giao đến vườn. Sau đó so sánh thêm nguồn nguyên liệu, các chất đi kèm và liều hướng dẫn. Nếu tăng gấp đôi lượng sản phẩm để đạt cùng lượng hữu cơ, phần NPK, muối và những thành phần khác cũng tăng theo; cần tính lại cả các phần đó trước khi tăng lượng bón.
Riêng sản phẩm chứa vi sinh, chọn đúng chức năng trước khi so mật độ. Chẳng hạn, nếu cần vi sinh hỗ trợ chuyển hóa lân, hãy tìm các sản phẩm công bố chức năng này rồi so cùng loại vi sinh và đơn vị. Khi cần cân nhắc nguồn hữu cơ dùng kèm, phần chọn phân hữu cơ cho cà phê giúp đối chiếu phân bò, phân gà và sản phẩm đóng bao.
Bón và bảo quản thế nào để sản phẩm phát huy tác dụng?
Với sản phẩm rắn bón đất, chọn lúc đất đủ ẩm và thoát nước tốt, phân bố trong vùng rễ dưới tán, tránh dồn sát thân. Lượng cụ thể cần theo hướng dẫn và kế hoạch dinh dưỡng của vườn. Khi đổi sản phẩm, tính lại lượng hữu cơ và dinh dưỡng của loại mới rồi mới xác định lượng bón cho mỗi cây.
Nếu có vi sinh sống, bảo quản đúng điều kiện trên nhãn, tránh nắng và nhiệt cao; sử dụng trong hạn dùng. Khi phối với phân hữu cơ, cần dùng nguồn đã hoai, nguội và được chế phẩm cho phép phối hợp. Nếu đang dùng thuốc hoặc hóa chất khác, kiểm tra hướng dẫn của cả 2 sản phẩm để bố trí cách dùng và thời điểm; khoảng cách giữa các lượt phải theo cặp vật tư cụ thể. Với những vật tư thường có trong vườn, bạn có thể đối chiếu thêm cách dùng hữu cơ cùng vôi, NPK và Trichoderma.
Với hệ thống nhỏ giọt, chọn sản phẩm có hướng dẫn dùng qua đường ống. Trước khi pha vào bồn, kiểm tra yêu cầu về độ tan, cặn, lọc và khả năng phối trộn của sản phẩm đó. Phần dinh dưỡng cho cà phê tưới nhỏ giọt hướng dẫn thêm cách bố trí nước và phân.
Sau mỗi đợt bón, ghi lại sản phẩm, lượng dùng, ngày bón và những chất đã đưa vào vườn. Trước đợt chăm sóc tiếp theo, đối chiếu các ghi chép này với tình trạng cây, kết quả phân tích đất và các nguồn phân khác để quyết định còn cần bổ sung chất nào.
