Đầu mùa mưa, nhiều nhà vườn mua lại số bao lân của vụ trước rồi tiếp tục dùng NPK trong năm. Trong khi đó, một phần lân từ những lần bón cũ có thể vẫn còn trong đất, còn NPK và hữu cơ đang dùng cũng đưa thêm lân vào vườn. Nếu chưa tính các nguồn này, lượng mua mới dễ cao hơn phần còn cần bổ sung.
Để bón phân lân cho cà phê sát với nhu cầu, hãy bắt đầu từ kết quả đất và sổ phân bón. Xác định lượng P₂O₅ cần cho kế hoạch cả năm, trừ phần đã có từ NPK và các nguồn khác, rồi mới chọn loại phân và so tiền mua. Làm theo thứ tự này sẽ tránh nhầm lượng lân của cả chương trình với phần lân đơn cần mua thêm.
Cần kiểm tra gì trước khi mua thêm lân?
Lân tham gia chuyển hóa năng lượng, hình thành tế bào và phát triển rễ, hoa, quả, hạt. Cà phê cần được cung cấp đủ lân, nhưng cây chậm lớn hay ít rễ tơ còn có thể do thiếu nước, úng hoặc bệnh rễ. Nếu cây yếu tập trung ở chỗ đọng nước hay có rễ thối, cần kiểm tra và xử lý nguyên nhân ấy cùng với việc đánh giá dinh dưỡng.
Với đất đã bón lân nhiều năm, nên xem lân dễ tiêu cùng lịch sử bón. Lân có thể được giữ lại trong đất nhưng ở dạng cây khó sử dụng; trên đất chua, một phần liên kết với sắt, nhôm. Vì vậy, nhìn lượng lân tổng số hoặc cộng số bao đã rải vẫn chưa cho biết đất đang cung cấp cho cây được bao nhiêu.
Khi gửi mẫu, đề nghị kiểm tra pH và lân dễ tiêu, đồng thời cung cấp tuổi cây, năng suất và lịch bón. Kết quả phải được đọc theo phương pháp phân tích phù hợp với đất cà phê. Nếu dùng 2 phương pháp thử khác nhau, không lấy nguyên ngưỡng đánh giá của phương pháp này áp cho số đo của phương pháp kia.
Từ kết quả đó, mới quyết định giữ, giảm hay tăng lượng trong vụ tới. Nếu rễ đang suy hoặc đất quá chua, cần bố trí việc phục hồi rễ và điều chỉnh đất; tăng riêng phân lân có thể không giải quyết được lý do cây hấp thu kém.
Bón phân lân cho cà phê bao nhiêu mỗi năm?
Với cà phê vối kinh doanh đa thân, không hãm ngọn trên đất bazan Tây Nguyên, năng suất khoảng 3,5–4,5 tấn nhân/ha, mức bón tham khảo là 60–70 kg P₂O₅/ha/năm. Đây là mức cho nhóm vườn có điều kiện nêu trên, cần điều chỉnh theo đất và tình trạng cây. Cà phê con, vườn cưa đốn hoặc vườn có điều kiện khác cần phương án riêng.
Giả sử một lô đã được xác định dùng 70 kg P₂O₅/ha/năm trong chương trình phân bón. Kế hoạch có 500 kg NPK 16-8-16/ha/năm, tức lượng lân từ NPK là:
500 × 0,08 = 40 kg P₂O₅/ha.
Nếu chưa có nguồn lân nào khác, phần còn cần bổ sung là 70 − 40 = 30 kg P₂O₅/ha/năm. Đây là phần dùng để tính lượng lân đơn ở các ví dụ tiếp theo. Mức 70 kg và lượng NPK trong phép tính là giả định cho một lô, không phải công thức áp dụng cho mọi vườn.
Nếu còn dùng phân gà, hữu cơ khoáng hoặc phân ủ, phải đưa những nguồn này vào bảng trước khi chốt phần thiếu. Thành phần và khả năng cung cấp lân thay đổi theo nguyên liệu, cách xử lý; cần dựa vào thông tin sản phẩm hoặc kết quả phân tích để tính. Bài cân đối hữu cơ và vô cơ cho cà phê hướng dẫn cách lập bảng chung để tránh bỏ sót.
Chọn lân nung chảy, supe lân, DAP hay MAP?
Sau khi biết còn cần bao nhiêu, hãy xem loại phân nào phù hợp với đất, cách bón và các chất đang thiếu. P₂O₅ là cách biểu thị hàm lượng lân trên nhãn; các phép tính trong bài đều dùng đơn vị này để cộng và quy đổi.
| Nguồn phân |
Hàm lượng dùng để minh họa |
Chất đi kèm cần tính |
| Lân nung chảy | 15% P₂O₅ hữu hiệu | Ca, Mg theo nhãn sản phẩm |
| Supe lân đơn | 16% P₂O₅ hữu hiệu | Ca, S theo nhãn sản phẩm |
| DAP 18-46-0 | 46% P₂O₅ | 18% N |
| MAP hòa tan 12-61-0 | 61% P₂O₅ | 12% N |
Lân nung chảy hầu như không tan trong nước, dùng để bón đất và có thể hòa tan trong môi trường axit yếu. Khi chọn, đọc cả hàm lượng lân hữu hiệu lẫn Ca, Mg được công bố. Nếu mục tiêu là giảm chua hoặc bổ sung Ca–Mg, tính nhu cầu đó riêng để tránh tăng lân vượt mức chỉ vì muốn lấy thêm các chất đi kèm.
Supe lân đơn có phần lân tan trong nước và cung cấp thêm Ca, S. Khi vườn đang dùng SA hoặc NPK có S, cần cộng lượng S từ các nguồn ấy trước. Với DAP và MAP, phần phải kiểm tra thêm là N; tăng lượng để đủ lân sẽ đồng thời tăng đạm trong kế hoạch.
Trên nhãn, P₂O₅ tổng số, P₂O₅ hữu hiệu và P₂O₅ tan trong nước là các chỉ tiêu khác nhau, nên khi so sản phẩm phải đọc đúng chỉ tiêu được công bố. Còn lân dễ tiêu trên phiếu đất dùng để đánh giá nguồn cung từ đất. Những số liệu này giúp lập kế hoạch; lượng cây sử dụng được trong vụ còn phụ thuộc dạng phân, đất và hoạt động của rễ.
Các hàm lượng trong bảng là mức chọn cho ví dụ. MAP bón đất có thể mang công thức khác với MAP hòa tan 12-61-0, nên phải đọc lại đúng sản phẩm khi mua. Dùng qua nhỏ giọt còn cần kiểm tra độ tan, chất lượng và hướng dẫn châm tưới; không đưa lân nung chảy hoặc supe lân bón đất vào hệ thống chỉ vì chúng đều cung cấp lân.
Quy đổi phần còn thiếu ra lượng phân và tiền mua
Quay lại 30 kg P₂O₅/ha/năm còn thiếu sau NPK. Công thức là lượng sản phẩm = lượng P₂O₅ cần bổ sung ÷ tỷ lệ P₂O₅ trên nhãn. Với lân nung chảy 15%, cần 30 ÷ 0,15 = 200 kg/ha/năm. Nếu chọn supe lân 16% thì cần 187,5 kg, còn DAP 46% cần khoảng 65,2 kg.
Để so tiền phân, giả sử lân nung chảy và supe lân cùng giá 5.000 đồng/kg, DAP có giá 16.000 đồng/kg. Đây là giá minh họa, cần thay bằng báo giá thực tế khi mua. Lượng và tiền phân cho cùng phần thiếu 30 kg P₂O₅ là:
| Phương án |
Lượng sản phẩm cho 1 ha/năm |
Tiền phân theo giá giả định |
| Lân nung chảy 15% | 200 kg | 1 triệu đồng |
| Supe lân 16% | 187,5 kg | Khoảng 938.000 đồng |
| DAP 46% P₂O₅ | Khoảng 65,2 kg | Khoảng 1,04 triệu đồng |
Mỗi hàng là 1 phương án thay thế, không cộng cả 3 hàng để bón. Nếu phối hợp nhiều nguồn, cộng P₂O₅ của chúng để giữ đúng phần cần bổ sung. Với diện tích 1.000 m², lượng trong ví dụ bằng một phần mười lượng cho 1 ha; chẳng hạn, phương án lân nung chảy tương ứng 20 kg.
Bảng so tiền mua theo hàm lượng đã chọn trên nhãn, chưa tính vận chuyển, công bón và giá trị các chất đi kèm. Trước khi chọn phương án, vẫn cần xem dạng lân có phù hợp với đất và cách sử dụng của lô hay không.
Khi có báo giá khác, có thể so nhanh bằng công thức chi phí cho 1 kg P₂O₅ công bố = giá 1 kg sản phẩm ÷ tỷ lệ P₂O₅. Với lân nung chảy 15% giá 5.000 đồng/kg, phép tính là 5.000 ÷ 0,15, tương đương khoảng 33.300 đồng/kg P₂O₅.
Tính cả đạm, canxi, magiê và lưu huỳnh đi kèm
Trong phương án trên, khoảng 65,2 kg DAP 18-46-0 còn đưa vào gần 11,7 kg N/ha. Nếu đang cần phần N này, phải tính giảm nguồn đạm khác để giữ tổng N theo kế hoạch. Bài tính lượng và chi phí phân đạm cho cà phê giúp rà lại các nguồn trước khi thay.
Theo hàm lượng công bố, phần N đi kèm ấy tương đương khoảng 25,5 kg urê 46%. Với giá urê giả định 12.000 đồng/kg, giảm được đúng lượng này sẽ bớt khoảng 306.000 đồng tiền urê. Chỉ tính khoản đó khi thực sự thay được phần urê còn cần dùng; nếu vẫn bón nguyên lượng đạm cũ, N và chi phí đều tăng.
Với lân nung chảy và supe lân, cũng xem Ca, Mg hoặc S có đáp ứng phần đang thiếu hay không. Chỉ tính phần tiết kiệm khi giảm được một nguồn Ca, Mg hoặc S còn cần mua. Sau khi cân đối dinh dưỡng, cộng vận chuyển và công bón để so tổng chi của từng phương án, thay vì chọn chỉ theo giá một bao.
Bón lúc nào và đặt phân ở đâu?
Khi đã chốt lượng, đưa đợt bón vào lịch chăm sóc của lô. Với cà phê vối kinh doanh dùng lân đơn bón đất ở Tây Nguyên, đầu mùa mưa khi đất đủ ẩm là thời điểm thường được bố trí. Nếu còn khô kéo dài, đang ngập hoặc sắp có mưa lớn gây chảy tràn, cần điều chỉnh đợt bón theo điều kiện thực tế.
Trước khi rải, cân lượng cho từng khu rồi gạt lớp lá khô dày tại nơi bón để phân tiếp xúc với đất. Phân bố đều trong vùng rễ dưới tán, tránh đổ thành đống sát thân. Nếu sản phẩm hoặc phương án kỹ thuật yêu cầu vùi, xới nông và lấp nhẹ, hạn chế làm đứt rễ.
Lân di chuyển trong đất khá hạn chế, nên đặt đúng vùng rễ ngay từ đầu có ý nghĩa hơn chờ phân tự đi sâu từ lớp lá phủ. Với lịch bón lân nung chảy cho cà phê vối kinh doanh, bố trí bón riêng với đạm. Nếu muốn phối trộn, cần kiểm tra hướng dẫn của đúng loại phân và phương án kỹ thuật cho vườn; không tự trộn sẵn rồi để lưu kho.
Nếu P₂O₅ đã được chia qua các đợt NPK, ghi lượng của từng đợt vào tổng năm trước khi bổ sung lân đơn. Bài lập lịch bón NPK cho cà phê giúp theo dõi phần cộng dồn này. Khi vẫn cần N và K nhưng lân đã đủ, cần điều chỉnh công thức hoặc nguồn phân để các đợt tiếp theo không đưa thêm P ngoài kế hoạch.
Riêng với MAP hòa tan qua nhỏ giọt, chia lượng theo chương trình nước và phân của hệ thống. Trong dung dịch mẹ đậm đặc, cần pha tách khỏi nguồn canxi và dung dịch magiê đậm đặc theo hướng dẫn sản phẩm, đồng thời kiểm tra khả năng tạo cặn với chính nước tưới. Liều bón đất cả năm không dùng làm công thức châm hết trong một lượt tưới.
Theo dõi gì để điều chỉnh cho vụ sau?
Sau mỗi lần bón, ghi sản phẩm, khối lượng, P₂O₅, các chất đi kèm, ngày dùng và diện tích. Đến đợt mua tiếp theo, cộng lại phần đã đưa vào lô rồi đối chiếu với kế hoạch. Cách ghi này đặc biệt hữu ích khi trong năm thay đổi công thức NPK hoặc bổ sung hữu cơ.
Cuối vụ, xem năng suất và sức cây cùng kết quả đất, lấy mẫu theo cùng cách và đọc theo cùng phương pháp để so với lần trước. Với vườn đã bón nhiều lân qua nhiều năm, kết quả này giúp quyết định lượng cần duy trì hoặc giảm, thay vì tiếp tục mua nguyên số bao cũ.
Nếu lượng lân đã đáp ứng kế hoạch mà cây vẫn chậm lớn, hãy kiểm tra lại rễ, nước, độ chua và các chất còn thiếu. Tăng thêm lân khi nguyên nhân nằm ở chỗ khác sẽ làm tăng tiền phân mà vấn đề của cây vẫn còn.
