Trồng cà phê xong, nhiều nhà vườn bắt đầu tính đợt urê, kali đầu tiên mà quên ghi lại lượng lân đã bón trong hố. Đến khi chuyển sang NPK, phần lân có sẵn lại dễ bị bỏ sót khi tính phân, khiến tổng lượng bón tăng lên mà không cần thiết.
Để tránh tình trạng này, lịch bón phân cho cà phê năm thứ nhất cần được lập từ lúc bón lót: tính đủ đạm, lân, kali, sau đó chia thời điểm bón theo khả năng hồi phục của cây. Bài dưới đây hướng dẫn cho cà phê vối trồng mới ở Tây Nguyên, bón phân qua đất, ở mật độ khoảng 1.111 cây/ha. Toàn bộ lượng phân trong bài được trình bày theo kg/ha; bảng tổng lượng tính cho cả năm, bảng chia đợt ghi riêng từng lần bón. Vườn cà phê chè hoặc vườn trồng dày, châm phân qua hệ thống tưới cần có kế hoạch riêng.
Lịch bón phân cho cà phê năm thứ nhất gồm những đợt nào?
Trong năm trồng mới, phần lân được bố trí vào bón lót, còn urê và kali chia thành 2 đợt bón thúc trong mùa mưa. Cách chia này giúp chuẩn bị dinh dưỡng từ trước khi trồng, rồi bổ sung đạm, kali khi cây đã bắt đầu hồi phục và phát triển.
| Giai đoạn |
Công việc chính |
| Trước khi trồng | Bón lót lân cùng phân hữu cơ hoai mục theo kế hoạch; trộn đều với đất mặt và hoàn thành trước trồng khoảng 1 tháng |
| Sau trồng khoảng 20–25 ngày | Kiểm tra cây và đất để quyết định đợt thúc đầu; trong phương án chia 2 đợt, dùng 50% lượng urê và kali |
| Đợt thúc tiếp theo trong mùa mưa | Bón phần urê, kali còn lại khi cây tiếp tục phát triển, đất đủ ẩm và thoát nước; đối chiếu lượng đã dùng trước khi cân phân |
Mốc 20–25 ngày là lúc bắt đầu kiểm tra vườn. Cây còn héo, bầu khô hoặc hố đang úng thì cần xử lý nước trước, chưa bón theo lịch của cây khỏe. Với cây trồng dặm, ghi riêng ngày xuống giống để tránh bón cùng đợt với những cây đã trồng trước đó vài tuần.
Sau khi kiểm tra vườn, tính lượng phân cho diện tích đủ điều kiện bón trong đợt đó. Phần này cần làm trước khi mua phân, nhất là khi đã dùng lân hoặc NPK từ khâu bón lót.
Năm đầu cần bao nhiêu đạm, lân và kali?
Để lập kế hoạch ban đầu cho cà phê vối trồng mới, có thể tham khảo 90–110 kg urê/ha và 50–65 kg kali clorua/ha cho cả năm. Riêng lân, mức tham khảo là 80–90 kg P₂O₅/ha, bố trí ở bón lót. Lượng dùng cho từng vườn cần được điều chỉnh theo độ phì đất và phần dinh dưỡng đã cung cấp qua các nguồn khác.
Trên điện thoại, vuốt ngang bảng để xem đủ các cột.
| Loại phân |
Lượng sản phẩm cho cả năm (kg/ha) |
Cách bố trí |
| Urê 46% N | 90–110 | Chia vào 2 đợt thúc |
| Lân nung chảy 16% P₂O₅ | 500–562,5 | Bón lót toàn bộ |
| KCl 60% K₂O | 50–65 | Chia vào 2 đợt thúc |
Các mức trong bảng đều là khối lượng sản phẩm, tính bằng kg/ha cho cả năm trồng mới. Riêng lượng dưỡng chất được ghi rõ tên N, P₂O₅ hoặc K₂O để phân biệt với lượng phân cần mua. Nếu đổi hàm lượng phân lân, cần quy đổi lại như phần dưới đây.
Trước khi chốt lượng mua thêm, hãy xem lại phần bón lót cho cà phê con. Nếu đã dùng NPK, cần tính cả N, P₂O₅ và K₂O từ lượng đó. Phân chuồng cũng góp dinh dưỡng, nhưng phần cây sử dụng được trong năm phụ thuộc thành phần và mức phân giải; không lấy toàn bộ đạm tổng số của phân chuồng trừ ngay thành lượng urê tương đương.
Quy đổi lượng lân theo hàm lượng trên bao
Với mục tiêu 80–90 kg P₂O₅/ha, lượng sản phẩm được tính bằng công thức:
Lượng phân lân (kg/ha) = lượng P₂O₅ cần bổ sung (kg/ha) ÷ tỷ lệ P₂O₅ ghi trên nhãn.
Chẳng hạn, phân chứa 16% P₂O₅ được tính với tỷ lệ 0,16. Nếu toàn bộ phần lân khoáng được cung cấp từ loại này, lượng cần chuẩn bị là 80 ÷ 0,16 đến 90 ÷ 0,16, tương đương 500–562,5 kg sản phẩm/ha. Khi dùng loại 18%, lượng sản phẩm sẽ giảm vì mỗi kilôgam phân chứa nhiều P₂O₅ hơn.
| Hàm lượng P₂O₅ trên nhãn |
Lượng sản phẩm để cung cấp 80–90 kg P₂O₅/ha |
| 16% | 500–562,5 kg/ha |
| 18% | Khoảng 444–500 kg/ha |
Chẳng hạn, chọn 550 kg lân nung chảy 16% P₂O₅/ha sẽ cung cấp 88 kg P₂O₅/ha, nằm trong khoảng tham khảo 80–90 kg P₂O₅/ha. Đây là mức được dùng trong ví dụ chia lịch bên dưới, với điều kiện đất và các nguồn phân khác đã được xem xét.
Nếu đổi sang phân có hàm lượng khác hoặc đã dùng NPK chứa lân, cần tính lại lượng sản phẩm để giữ tổng P₂O₅ phù hợp. Đất từng được bón nhiều lân nên kiểm tra lân dễ tiêu để điều chỉnh. Với mật độ khác đáng kể mức 1.111 cây/ha của bài, cần lập lại kế hoạch dinh dưỡng theo điều kiện vườn.
Khi bón lót, trộn đều phân lân với đất mặt và phân hữu cơ đã hoai; tránh để thành một ổ phân sát vị trí đặt bầu. Nếu đã bỏ sót lân và cây đã trồng, không đào lại toàn bộ hố để bón bù. Cần xác định phần còn thiếu và chọn cách bổ sung quanh vùng rễ, hạn chế làm đứt rễ non.
Ví dụ chia lượng phân theo kg/ha cho từng đợt
Với lô cà phê trồng khoảng cách 3 × 3 m, mật độ khoảng 1.111 cây/ha và chưa có nguồn phân khoáng khác cần khấu trừ, có thể minh họa phương án cả năm bằng 550 kg lân nung chảy 16% P₂O₅/ha, 100 kg urê 46% N/ha và 60 kg KCl 60% K₂O/ha.
Tính theo dưỡng chất, phương án này cung cấp 46 kg N/ha, 88 kg P₂O₅/ha và 36 kg K₂O/ha từ các loại phân khoáng nêu trên. Lân được bón lót toàn bộ; urê và KCl chia đều vào 2 đợt thúc. Các lượng trong bảng đều tính bằng kg sản phẩm/ha:
Trên điện thoại, vuốt ngang bảng để xem đủ các cột.
| Loại phân |
Bón lót (kg/ha) |
Đợt thúc 1 (kg/ha) |
Đợt thúc 2 (kg/ha) |
| Lân nung chảy 16% P₂O₅ | 550 | - | - |
| Urê 46% N | - | 50 | 50 |
| KCl 60% K₂O | - | 30 | 30 |
Lượng thực tế cho một lô được tính bằng mức bón (kg/ha) × diện tích lô (ha). Trước khi cân phân, xác định phần diện tích và nhóm cây đủ điều kiện bón; không dồn lượng dành cho cả lô vào phần cây đã hồi phục. Những cây còn yếu được đánh dấu và theo dõi riêng, lượng chưa bón cũng ghi lại để điều chỉnh sau.
Trong phương án trên, phần lân đã được bố trí đủ ở bón lót nên 2 đợt thúc chỉ dùng urê, KCl. Nếu chuyển sang NPK, cần cập nhật lại cả 3 chất trước khi bón tiếp.
Bón thúc thế nào để hạn chế tổn thương rễ?
Trước đợt đầu, quan sát cây có giữ lá, đứng vững và tiếp tục phát triển ngọn không. Sau đó kiểm tra nhẹ đất cạnh bầu: có trường hợp đất ngoài hố còn ẩm nhưng bầu đã khô, hoặc mặt đất se mà bên dưới vẫn sũng nước. Xử lý những chỗ này trước sẽ giúp rễ có điều kiện sử dụng lượng phân sắp bón.
Khi cây đã hồi phục, đất đủ ẩm và thoát nước, gạt lớp phủ rồi rải đều phân thành vòng quanh cây. Với cây mới trồng, có thể bố trí vòng bón cách gốc khoảng 20–25 cm, đồng thời xem kích thước bầu để tránh rải phân tập trung sát rễ. Lấp nông, xới nhẹ và đưa lớp phủ trở lại nhưng để cách thân. Phần bón thúc cho cà phê mới trồng hướng dẫn kỹ hơn các bước thực hiện.
Nếu đất đang khô, cần chăm nước trước; nếu hố úng, cần thoát nước. Khi sắp có mưa lớn, nên hoãn để hạn chế phân bị cuốn trôi. Sau bón, tiếp tục thăm vườn: cây héo hơn hoặc cháy mép lá cần được kiểm tra độ ẩm, lượng phân và vị trí rải trước khi bổ sung bất kỳ loại phân nào khác.
Điều chỉnh khi dùng NPK hoặc chuyển sang nhỏ giọt
Dùng NPK: tính lại cả đạm, lân và kali
NPK có thể thay một phần phân đơn, nhưng không nên bón chồng lên toàn bộ lịch đã tính. Ví dụ, dùng 10 kg NPK 16-16-8/ha sẽ cung cấp 1,6 kg N/ha, 1,6 kg P₂O₅/ha và 0,8 kg K₂O/ha. Về lượng dưỡng chất, phần N và K₂O này tương ứng khoảng 3,48 kg urê 46% N/ha và 1,33 kg KCl 60% K₂O/ha.
Nếu quyết định dùng lượng NPK đó, cần giảm phần urê, KCl tương ứng trong kế hoạch và tính thêm 1,6 kg P₂O₅/ha vào tổng lân. Với lô đã bón lót đủ lân, nên xem lại công thức NPK được chọn để tránh tiếp tục tăng lân chỉ vì muốn bổ sung đạm, kali. Phép quy đổi trên dùng để cân đối dưỡng chất; thời điểm và cách bón vẫn theo hướng dẫn của sản phẩm.
Châm phân: chia lại lượng theo từng lượt tưới
Bảng ví dụ dành cho bón qua đất. Khi chuyển sang tưới nhỏ giọt cho cà phê con, cần lập lại lịch theo lượng nước đến mỗi cây, số lượt châm và khả năng hòa tan của phân. Lân nung chảy dùng bón đất, không đưa vào bồn châm phân.
Ngoài lượng phân, phải kiểm tra hệ thống tưới có cấp nước đồng đều đến các cây hay không. Chia tổng lượng thành nhiều lượt nhỏ có thể phù hợp với hệ thống tưới, nhưng lượng mỗi lượt phải giảm tương ứng; giữ nguyên liều rồi tăng số lượt sẽ làm tổng phân cả năm tăng lên.
Theo dõi riêng cây trồng muộn và cây còn yếu
Trong một lô, cây trồng đầu mùa mưa và cây trồng dặm cuối mùa có thời gian phát triển khác nhau. Vì vậy, sau mỗi lượt bón, ghi ngày, tên phân, lượng thực dùng và số cây đã nhận phân. Trước lượt tiếp theo, dựa vào sổ này để tính phần còn lại cho từng nhóm.
Với cà phê trồng muộn, kiểm tra khả năng hồi phục và nguồn nước cho thời gian tiếp theo. Có nước chủ động thì bố trí các lượt phù hợp với sinh trưởng; nếu mùa khô đến mà thiếu nước, ưu tiên giữ ẩm và chăm cây ổn định. Không dồn lượng phân chưa bón vào một lần chỉ để đủ kế hoạch cả năm.
Nếu cây vẫn chậm lớn, héo hoặc vàng lá, cần tìm nguyên nhân ở bầu, độ sâu trồng, thoát nước và bộ rễ. Khi những vấn đề này được xử lý, việc điều chỉnh phân bón mới giúp cây hồi phục tốt hơn. Một lịch bón hữu ích cần cho biết cả lượng đã dùng lẫn tình trạng cây sau mỗi đợt, để lần chăm tiếp theo có căn cứ điều chỉnh.
