Cà phê trồng cùng một đợt nhưng có cây đã mở thêm lá, có cây vẫn đứng chững. Thấy cây nhỏ hơn những cây bên cạnh, nhiều nhà vườn nghĩ đến thiếu phân và muốn bón thêm. Tuy nhiên, nếu bầu đang khô, hố bị úng hoặc rễ đã tổn thương, cần khắc phục tình trạng này trước khi bón thêm.
Với cà phê con chậm lớn, hãy bắt đầu bằng việc so cây yếu với cây khỏe cùng giống, cùng thời điểm trồng, rồi kiểm tra nước, bầu và các lần chăm sóc gần nhất. Những thông tin này giúp chia cây thành các nhóm có biểu hiện, điều kiện tương tự để chọn cách xử lý. Riêng cây héo nhanh, cổ rễ thâm hoặc có thêm cây suy trong cùng một đám cần được kiểm tra sâu bệnh ngay khi phát hiện.
Trước hết, xem cây yếu nằm ở đâu trong lô
Trước khi đào xem rễ hay mua thêm phân, đi quanh lô và đánh dấu những cây chậm lớn. Ghi ngày trồng, nguồn giống và vị trí tưới của chúng. Cây trồng dặm muộn có thể nhỏ hơn cây trồng trước chỉ vì có ít thời gian phát triển hơn; khi so sánh, cần chọn cây cùng tuổi trồng và cùng loại cây giống.
Vị trí cây yếu sẽ giúp biết nên kiểm tra gì trước. Nếu chúng tập trung ở chỗ thấp, xem nước có dồn vào hố sau mưa không. Nếu nằm dọc cuối tuyến tưới, kiểm tra lượng nước thực nhận ở đó. Còn khi cây cùng một lô giống đều yếu dù được trồng ở nhiều vị trí, cần xem lại tình trạng bầu và chất lượng cây lúc xuất vườn.
Cùng với vị trí, hãy nhớ lại cây bắt đầu yếu từ lúc nào. Cây suy sau đợt mưa kéo dài, sau bón phân hay sau lần phun thuốc cỏ gần đó? Ghi ngày và việc đã làm để đối chiếu khi kiểm tra từng gốc. Nếu có cây đang suy nhanh, cần xem ngay cây đó, không đợi khảo sát xong cả lô.
Kiểm tra nước trong bầu và khả năng thoát nước
Đã tưới ướt mặt hố mà cây vẫn héo thì nên kiểm tra cả bầu và đất sát bên. Hai phần này có thể giữ nước khác nhau; nước tưới cũng có thể chảy lệch qua một phía mà chưa thấm vào bầu. Gạt nhẹ lớp phủ, kiểm tra ẩm trong bầu và phần đất tiếp giáp, tránh đào sâu thành vòng hoặc kéo cây lên tìm rễ.
Nếu bầu khô, chỉnh điểm cấp nước để nước thấm đến bầu. Khi nước chảy tràn mà đất thấm chậm, chia thời gian tưới thành các lượt ngắn rồi kiểm tra lại. Với nhỏ giọt, hứng nước ở các đầu nhỏ giọt tại đầu, giữa và cuối tuyến trong cùng một khoảng thời gian để so lượng nước. Nếu có đầu ra nước ít bất thường, kiểm tra xem có bị nghẹt, thiếu áp lực hay bộ lọc đang bẩn không. Nên sửa tình trạng phân bố nước không đều trước khi châm thêm phân.
Nếu đất ướt kéo dài, rễ có thể thiếu oxy dù quanh cây còn nhiều nước. Giảm hoặc tạm dừng tưới tại vùng thừa nước, ngăn nước dồn từ phía trên và khơi thông đường thoát phù hợp với địa hình. Khi có thêm cổ rễ thâm, rễ tơ mềm thối hoặc lá vàng nhanh, cần kiểm tra bệnh rễ cùng lúc với xử lý úng.
Xem lại bầu, cổ rễ và cách trồng
Sau khi kiểm tra nước, quan sát cây có nghiêng, bị gió lay hoặc có khe hở quanh bầu không. Với cây bị lay, cần cố định để bầu ổn định và chỉnh nhẹ phần đất tiếp giáp. Tránh giẫm nén mạnh hoặc cuốc sâu quanh gốc. Nếu đất bồi hay lớp phủ đang áp sát thân, gạt phần này ra để cổ rễ không bị vùi kín; không làm lộ cả bầu.
Cây vẫn kém phát triển dù đã chăm nước phù hợp thì cần xem thêm bộ rễ. Rễ cong, cuộn hoặc biến dạng từ vườn ươm có thể cản trở cây phát triển sau trồng. Nhờ người có kinh nghiệm chọn một số cây đại diện để kiểm tra, thay vì nhổ hàng loạt cây còn sống. Cây cùng nguồn giống cũng nên được đối chiếu để biết vấn đề nằm ở một cây hay cả lô giống.
Trong lúc kiểm tra, xem quanh bầu có phân chưa hoai, mùi khai hoặc phân dồn thành cục không. Nếu có, tạm dừng bón thúc và nhờ người có kinh nghiệm kiểm tra cách đặt phân cùng tình trạng rễ trước khi xử lý. Những lỗi ở khâu chuẩn bị hố và bón lót cần được sửa để rễ có thể tiếp tục phát triển.
Xem lại lượng phân trước khi bón thêm
Khi đã kiểm tra nước và bầu, mở lại sổ chăm sóc để cộng lượng phân thực dùng. Tính cả phân đơn, NPK, hữu cơ khoáng và các lần hòa tưới. Nếu vừa rải phân rồi lại tưới thêm một loại có cùng dinh dưỡng, lượng cây nhận có thể vượt kế hoạch dù mỗi lần dùng có vẻ ít.
Đồng thời, quan sát lá già hay lá non bị ảnh hưởng trước, màu lá nhạt đều hay vàng giữa gân, có cháy mép hoặc biến dạng không. Các dấu hiệu vàng lá ở cà phê con cần được xem cùng tình trạng rễ và lượng đã bón. Rễ tổn thương sẽ hút nước, dinh dưỡng kém; vì thế, cây vẫn có thể biểu hiện thiếu chất dù đất đã nhận phân.
Nếu cây đã hồi phục, đất đủ ẩm, thoát nước và lượng thực bón còn thiếu so với kế hoạch dinh dưỡng năm đầu, mới tính phần bổ sung cho nhóm đó. Cân lượng trước khi bón, không tăng đồng loạt cho tất cả cây đang nhỏ.
Với cây héo hơn hoặc xuất hiện cháy mép sau bón, tạm dừng thêm phân và kiểm tra lượng đã đong, nồng độ hòa tưới cùng vị trí rải. Thu phần hạt còn dồn trên mặt nếu làm được mà không xáo trộn bầu; không cố xả thêm nước vào hố đang úng.
Nếu nghi bón quá nhiều làm tăng muối hòa tan, có thể gửi đất kiểm tra EC, tức độ dẫn điện. Liên hệ nơi phân tích trước để được hướng dẫn lấy mẫu, đồng thời báo vị trí và thời gian bón gần nhất. Khi nhận kết quả, cần đọc theo phương pháp đo của phòng thử nghiệm; không đem số EC đất so trực tiếp với EC nước tưới hoặc kết quả đo bằng một cách chiết mẫu khác.
Dấu hiệu nào cần kiểm tra sâu bệnh sớm?
Ngay trong lúc xem nước và bầu, cần quan sát thêm mặt dưới lá, ngọn, thân và cổ rễ. Tìm côn trùng, mảng sáp, vết gặm, vết thâm hoặc phần mô bị thối. Khi số cây suy tăng, cây yếu thành đám hoặc có rễ hư, nên nhờ cán bộ kỹ thuật kiểm tra tại vườn sớm để chọn cách xử lý, tránh tiếp tục thử nhiều loại phân.
Với tuyến trùng hại cà phê, Meloidogyne có thể gây nốt sưng trên rễ, còn Pratylenchus gây vết thương và làm rễ hoại tử. Vì có những loài không tạo u sưng, vẫn cần kiểm tra tuyến trùng khi rễ bị hư và cây suy thành đám. Việc xét nghiệm đất và rễ sẽ giúp xác định vai trò của tuyến trùng, đồng thời cần kiểm tra các nguyên nhân gây hư rễ khác.
Trước khi lấy mẫu, hỏi nơi xét nghiệm về cách lấy và gửi. Thường cần đất vùng rễ cùng rễ tơ của cây có triệu chứng nhưng còn sống; tránh chỉ lấy ở cây đã chết khô. Nếu lấy mẫu cây khỏe để đối chiếu, để riêng và ghi rõ vị trí. Giữ mẫu tránh nắng nóng, không làm đông và gửi theo hướng dẫn của nơi nhận.
Kiểm tra thêm nắng, gió, cỏ dại và thuốc cỏ
Bên cạnh nước và bộ rễ, hãy so điều kiện quanh cây yếu với cây khỏe. Cây ở mép lô có chịu nắng, gió mạnh hơn không? Cây bị che quá dày hay cỏ lấn sát gốc không? Kiểm tra những khác biệt này để điều chỉnh che chắn và làm cỏ; thay đổi mức che từ từ, thao tác nhẹ gần gốc để tránh cắt rễ.
Nếu lá méo, ngọn biến dạng hoặc xuất hiện vết cháy sau lần phun thuốc cỏ, xem thêm những cây xung quanh, nhất là phía gần nơi phun. Ghi sản phẩm, ngày phun và hướng gió để người kiểm tra đối chiếu với triệu chứng. Trước khi phun tiếp, cần kiểm tra cả nguy cơ thuốc dạt và thuốc còn trong dụng cụ dùng chung.
Theo dõi cây sau xử lý như thế nào?
Sau khi sửa tưới, kiểm tra nước đã thấm đến bầu và thoát khỏi hố chưa. Nếu vừa cố định cây hoặc chỉnh đất quanh bầu, xem cây còn bị lay hay cổ rễ còn bị vùi không. Kiểm tra ngay sau thao tác rồi tiếp tục theo dõi trong những lần thăm vườn sau, thay vì chỉ chờ cây ra lá mới.
Để theo dõi sinh trưởng, đánh dấu cây và chụp ảnh cùng góc qua các lần kiểm tra. Phần lá đã cháy hoặc hoại tử sẽ không liền lại; nên quan sát cây có bớt héo, ngừng xuất hiện tổn thương mới và tiếp tục mở lá không. Nếu cây suy nhanh hơn hoặc có thêm cây bị hại, cần kiểm tra lại ngay, không chờ đến một mốc hồi phục cố định.
Khi cây đã hồi phục, tiếp tục chăm theo kế hoạch năm đầu và ghi lại lượng phân thực dùng. Cây chưa cải thiện cần được kiểm tra tại vườn hoặc lấy mẫu theo hướng dẫn; cây có bộ rễ hay cổ rễ hư quá nặng có thể phải trồng dặm. Trước khi thay cây, vẫn phải xử lý nguyên nhân tại hố hoặc khu trồng để cây mới không gặp lại vấn đề cũ.
