Nhận một xe phân chuồng đã khô, sẫm màu và ít mùi, nhiều nhà vườn muốn chuyển ngay ra hố trồng. Nhưng khi xúc sâu vào bên trong, vẫn có thể gặp cục tươi, phần nhão bí hoặc chỗ còn nóng. Vì thế, cần xem cả bên trong lô phân trước khi quyết định đem bón.
Để chọn phân chuồng hoai cho cà phê, hãy hỏi cách ủ, kiểm tra nhiệt, mùi và nguyên liệu ở nhiều vị trí. Nếu có phần bất thường, giữ riêng để xử lý hoặc lấy mẫu. Với lô mua số lượng lớn hay nguồn chưa quen, cần làm rõ thêm thành phần, lượng muối hòa tan và nguy cơ mầm bệnh trước khi tính lượng đem bón.
Phân đã ủ bao lâu, và được ủ ra sao?
Người bán nói phân đã ủ 2 tháng, bạn nên hỏi thêm: trong thời gian đó, đống phân có được đảo, điều chỉnh ẩm và để ổn định sau giai đoạn nóng không? Phân bò nhiều rơm, phân gà trộn trấu và vật liệu đã tách nước có đặc điểm khác nhau, nên cùng số tháng vẫn có thể phân hủy khác nhau.
Câu hỏi tiếp theo là lần cuối thêm phân tươi vào đống khi nào. Nếu vẫn bổ sung nguyên liệu mới, cần giữ riêng phần đó để ủ tiếp, không tính tuổi cả lô từ ngày tập kết đầu tiên.
Nếu có sổ theo dõi nhiệt hoặc kết quả phân tích, đối chiếu với đúng lô sẽ nhận. Khi giao nhiều chuyến, ghi riêng nguồn, ngày và khối lượng từng chuyến để kiểm tra lại nếu chất lượng có khác biệt.
Kiểm tra phân chuồng: Mở đống phân cần xem những gì?
Nhờ bên giao mở các vị trí đại diện, không chỉ lấy một ít trên mặt. Dùng dụng cụ sạch, đeo găng khi tiếp xúc và chọn chỗ có thể thao tác an toàn. Khi mở, xem đồng thời các dấu hiệu dưới đây:
| Điều cần xem |
Cách kiểm tra |
| Nhiệt bên trong | Đo bằng nhiệt kế ở nhiều điểm, so với nhiệt môi trường và các lần đo trước |
| Mùi | Chú ý mùi khai mạnh, chua gắt hoặc thối; kiểm tra chỗ đó có quá ướt, bí hay khác nguyên liệu không |
| Trạng thái vật liệu | Tìm cục phân tươi, khối nhão bí hoặc phần khác hẳn lớp ngoài |
| Mức đồng đều | Giữ riêng phần khác nguồn, còn tươi hoặc nóng mạnh để kiểm tra tiếp |
Phân được ủ tốt thường tơi hơn, giảm mùi bất thường và hạ nhiệt sau giai đoạn phân hủy mạnh. Một ít mảnh gỗ hoặc chất độn khó phân hủy vẫn có thể còn lại. Vì vậy, cần xem nhiệt, mùi và trạng thái cùng nhau, không yêu cầu mọi mảnh đều phải vụn mới coi là dùng được.
Phần còn tươi, khai mạnh hoặc đang nóng cần được giữ tại khu ủ. Với cà phê con, chỉ chuyển sang trộn phân vào đất bón lót khi chất lượng đã phù hợp, tránh đặt bầu lên chỗ nguyên liệu còn phân hủy mạnh.
Đống đã nguội nhưng vẫn còn nghi ngờ thì xử lý thế nào?
Trước hết, xem đống có quá khô, quá ướt hoặc nén bí không. Những tình trạng này có thể làm hoạt động phân hủy chậm lại dù nguyên liệu chưa ổn định. Đống quá nhỏ hoặc mẫu phân trong xô cũng dễ mất nhiệt; nên đo bên trong đống ở nhiều điểm, không chỉ dựa vào cảm giác nguội của một ít phân lấy ra ngoài.
Việc kiểm tra tiếp cần làm tại khu ủ có quản lý nước mưa và nước rỉ. Với phần quá khô, bổ sung nước từ từ và đảo trộn để ẩm phân bố đều. Với phần nhão bí, cải thiện độ thoáng, đảo theo tình trạng đống và phối thêm vật liệu tạo độ tơi khi cần. Giữ riêng lô đang xử lý với phần đã được kiểm tra.
Sau khi điều chỉnh độ ẩm và độ thoáng, theo dõi nhiệt ở nhiều điểm. Nếu đống nóng mạnh trở lại, cần tiếp tục ủ rồi để ổn định trước khi đánh giá lại. Nếu nhiệt gần môi trường, vẫn xem lại mùi, phần còn tươi và diễn biến các lần đo. Ghi ngày, vị trí đo và những việc vừa làm như đảo, thêm nước hoặc che mưa; không chỉ đo lớp ngoài một lần rồi đưa ra vườn.
Nếu mùi khai amoniac rõ, xem lại tỷ lệ phối trộn và phần nguyên liệu giàu đạm. Có thể cần bổ sung vật liệu giàu carbon như rơm băm theo hướng dẫn ủ. Không dùng vôi để át mùi khai: pH tăng có thể làm đạm thất thoát thêm dưới dạng amoniac. Sau điều chỉnh, tiếp tục theo dõi quá trình ủ, không trộn thêm phân tươi vào phần đang kiểm tra để đem bón.
Vì sao phân đã hoai vẫn có thể làm xót rễ?
Một lô phân đã ổn định vẫn có thể chứa nhiều muối hòa tan. Nếu bón quá đậm gần rễ hoặc dùng khi đất khô, cây con dễ bị xót. Cần chú ý thành phần thực tế, nhất là với phân gia cầm hoặc vật liệu có bổ sung phân khoáng.
Khi đổi từ phân bò sang phân gà, phải tính lại lượng từ thành phần và dinh dưỡng đã có ở các nguồn khác. Không thay ngang số kilôgam chỉ vì cả 2 đều đã hoai. Phần tính lượng phân gà cho cà phê hướng dẫn cách cân đối trước khi bón.
Nếu nghi muối cao, có thể gửi mẫu kiểm tra EC, tức độ dẫn điện của dịch chiết. Kết quả cần được đọc theo phương pháp xét nghiệm và lượng định bón; không so trực tiếp EC phân với EC nước tưới hoặc một cách chiết khác. Kéo dài thời gian ủ không tự loại được muối. Lúc này cần xem lại khả năng dùng, lượng bón hoặc chọn nguồn khác với người phụ trách kỹ thuật.
Khi nào nên lấy mẫu phân tích hoặc thử cây?
Trước khi nhận lô lớn hoặc mua từ nguồn chưa quen, nên thống nhất yêu cầu chất lượng và cách lấy mẫu. Trao đổi với nơi phân tích về mục đích bón cho cây con hay vườn kinh doanh. Mẫu phải đại diện cho lô, gồm nhiều phần ở các vị trí được hướng dẫn; lô khác nguồn, khác thời gian ủ hoặc phần bất thường cần được lấy riêng, ghi rõ thông tin.
Các chỉ tiêu về độ ẩm, hữu cơ và dinh dưỡng giúp tính lượng vật liệu thực dùng. Nếu có C/N, tức tỷ lệ carbon trên đạm tổng số, cần đọc cùng trạng thái và các chỉ tiêu khác: phân giàu đạm có thể có C/N thấp ngay từ khi còn mới. Không dùng riêng tỷ lệ này để quyết định cả lô đã hoai.
Phép thử nảy mầm hoặc sinh trưởng cho biết cây phản ứng thế nào với nguồn phân định dùng. Để so sánh được kết quả, cần thực hiện theo quy trình cụ thể về loại hạt, cách pha, thời gian và nhóm đối chứng. So cả tỷ lệ nảy mầm lẫn sự phát triển rễ với nhóm đối chứng; hạt đã nhú nhưng rễ ngắn hoặc thâm vẫn cần được kiểm tra thêm. Có thể nhờ nơi phân tích chọn phép thử phù hợp, tránh tự đổi cách thử rồi đem các kết quả so với nhau.
Để kiểm tra nguy cơ mầm bệnh, cần xem hồ sơ xử lý và chọn xét nghiệm phù hợp với nguồn phân. Phép thử nảy mầm không đo được nguy cơ này. Khi đã ủ xong, cũng cần giữ phần phân đạt yêu cầu tách khỏi phân tươi và nguồn nước rỉ để hạn chế nhiễm bẩn trở lại.
Khi nào chuyển sang tính lượng bón cho cà phê?
Chỉ tính lượng đem bón sau khi đã kiểm tra quá trình ủ, trạng thái lô phân và các chỉ tiêu cần thiết cho mục đích sử dụng. Giữ riêng phần còn tươi, nóng hoặc chưa làm rõ chất lượng để xử lý tiếp. Nếu lô có muối cao hoặc thành phần khác dự kiến, cần điều chỉnh phương án trước khi chở phân ra từng gốc.
Từ loại vật liệu đã chọn, tính lượng phân hữu cơ cho cà phê theo tuổi cây, đất và dinh dưỡng đã có từ nguồn khác. Sau đó chọn thời điểm, vị trí và cách bón hữu cơ cho cà phê để phân được đưa vào đúng vùng cần cải tạo, tránh dồn sát gốc hoặc bầu cây con.
